صنعت فرش از لحاظ اشتغالزايي، ايجاد ارزش افزوده و تحصيل ارز نقش قابل توجهي در اقتصاد ايران دارد ،اين صنعت ضمن اينكه كمترين ميزان ارزبري را دارد، كم هزينه‌ترين شيوه ايجاد اشتغال در كشور را نيز به خود اختصاص داده است .

امروزه تعداد كثيري در اين صنعت مشغول فعاليت هستند و بيشترين جمعيت شاغل در اين صنعت را زنان تشكيل مي‌دهند.

از نظر ارزآوري نيز اين صنعت سهم قابل توجهي در اقتصاد ايران ايران دارد ،به طوري كه در نخستين برنامه توسعه ‪ ۴/۵‬ميليارد از صادرات غيرنفتي يا به عبارت ديگر ‪ ۳۸/۴‬درصد از صادرات غيرنفتي مربوط به صدور فرش بوده است .

در دومين برنامه توسعه اقتصادي كشور نيز ارزش صادرات فرش به ‪ ۳/۵‬ميليارد دلار و سهم آن از صادرات غيرنفتي به ‪ ۲۲/۶‬درصد رسيد . همچنين در سومين برنامه سوم توسعه اقتصادي كشور نيز مجموع صادرات فرش كشور ‪ ۲/۷‬ميليارد دلار و سهم آن از صادرات غيرنفتي در اين برنامه ‪ ۱۰/۹‬درصد بوده است.

به‌گزارش ايرنا به‌نقل از نشريه برنامه چاپ سازمان مديريت برنامه‌و برنامه ريزي،در مجموع با بررسي صادرات فرش در طول سه برنامه گذشته از يك طرف سهم فرش از صادرات غيرنفتي در حال كاهش است و از طرف ديگر ارزش مطلق صادرات فرش نيز روند نزولي دارد .

در سال ‪ ۱۳۷۴‬صادرات فرش ايران به يك ميليارد و ‪ ۱۶‬ميليون دلار رسيد كه ‪ ۳۱‬درصد صادرات غيرنفتي كشور را تشكيل داد.

صادرات فرش ايران در سال ‪ ۱۳۷۸‬نسبت به سال قبل از ان ‪ ۲۱/۸‬درصد رشد داشت كه از ‪ ۶۰۵‬ميليون دلار به ‪ ۷۳۳‬ميليون دلار رسيد . در سالهاي بعد اين امر روند رو به تنزلي داشت.به طوري كه در سالهاي ‪ ۱۳۷۹‬تا ‪ ۱۳۸۳‬سهم صادرات فرش از كل صادرات غيرنفتي به ترتيب به ‪ ۱۳/۱ ،۱۴/۷ ،۱۸/۲‬و ‪ ۱۱/۴‬درصد تنزل كرد.

براساس نتايج حاصل از آمار مقدمات گمرك جمهوري اسلامي ايران در پنج ماه نخست سال ‪ ۱۳۸۴‬حدود هشت هزار و ‪ ۸۱۶‬تن انواع كالاهاي صنايع دستي به ارزش ‪ ۲۱۳/۶‬ميليون دلار صادر شده كه در مقايسه با مدت مشابه سال قبل از نظر وزني ‪ ۱۷/۴‬درصد كاهش و از نظر ارزش حدود ‪ ۱۷/۹‬درصد افزايش نشان داد .

متوسط قيمت هر تن كالاي صنايع دستي در اين مدت حدود ‪ ۲۴/۳‬هزار دلار بود كه در مقايسه بامدت مشابه سال قبل حدود ‪ ۴۳/۳‬درصد افزايش نشان داد.

سهم وزني و ارزشي بخش فرش و صنايع دستي از كل صادرات غيرنفتي كشور به ترتيب ‪ ۰/۱‬درصد و ‪ ۷/۹‬درصد بود كه در مقايسه با مدت مشابه سال قبل از ان از نظر وزني ‪ ۰/۱‬درصد كاهش و از نظر ارزشي ‪ ۰/۲‬درصد افزايش داشت.

مهمترين كالاي صادراتي اين بخش شامل فرش دستباف در مدت مورد بررسي با ‪ ۷۱/۸‬درصد سهم ارزشي ، ‪ ۱۵۳/۴‬ميليون دلار بود.

صادرات فرش دستباف كشور در اين مدت در مقايسه با مدت مشابه سال قبل از نظر وزني ‪ ۱۴/۴‬درصد كاهش و از نظر ارزش نيز حدود ‪ ۲/۸‬درصد تنزل داشت .

متوسط قيمت صادرات فرش دستباف براي هر كيلوگرم در پنح ماه نخست سال ‪۸۴‬ برابربا ‪ ۲۷/۸‬دلار بود كه نسبت به مدت مشابه سال قبل از ان حدود ‪ ۱۳/۵‬درصد افزايش نشان داد.

براساس امار منتشره ، ايران در چهار ماه نخست امسال ‪ ۱۴۹‬ميليون و ‪۹۰۰‬ هزار دلار انواع كالاي صنايع دستي صادر كرد كه اين ميزان نسبت به مدت مشابه سال قبل ‪ ۱۰‬درصد كاهش يافت . فرش دستباف ، فيروزه و سنگهاي قيمتي اقلام عمده كالاهاي صادراتي در اين بخش بودند .

همچنين ايران در اين مدت ‪ ۱۰۹‬ميليون و ‪ ۳۰۰‬هزار دلار فرش دستباف صادر كرد كه به لحاظ ارزش نسبت به مدت مشابه سال قبل ‪ ۷/۶‬درصد كاهش داشت.

به گفته "مرتضي فرجي"،رييس مركز ملي فرش ايران ،تا پايان امسال صادرات فرش كشور به ‪ ۵۰۰‬ميليون دلار خواهد رسيد ، زيرا صادرات فرش دستباف در ماه -هاي بهمن و اسفند كه نمايشگاههاي مختلفي از جمله " دموتكس"آلمان برگزار مي‌شود ، روند صعودي خواهد داشت .

* دلايل كاهش صادرات فرش ايران
در سالهاي اخير ارزش صادرات فرش ايران روند نزولي داشته و اين كاهش منحصر به ايران نبوده است ،بلكه كشورهاي رقيب و كل جهان نيز با تنزل ارزش صادرات فرش مواجه بودند .

در سالهاي ‪ ۱۹۹۹ -۲۰۰۳‬صادرات فرش در جهان به طور متوسط ‪ ۲/۵‬درصد كاهش يافت .

در اين اين مدت بيشترين كاهش به ترتيب مربوط به كشورهاي تركيه ‪۱۱/۲۴‬ درصد ، هند ‪ ۱۰/۶۲‬درصد ، ايران ‪ ۶/۰۴‬درصد و چين ‪ ۱/۷۵‬درصد بود.

براساس اين گزارش : در ايران در دوره مذكور بيشترين كاهش ‪ ۱۶/۶‬درصد مربوط به سالهاي ‪ ۲۰۰۰ - ۲۰۰۱‬و كمترين كاهش ‪ ۰/۴۲‬درصد مربوط به سالهاي ‪ ۲۰۰۱ - ۲۰۰۲‬بود.

كاهش ارزش صادرات فرش دستباف در ايران متاثر از عوامل بسياري است كه تاثير هر يك بر صادرات يكسان نبوده است . در برخي از موارد يك عامل اثر خنثي‌كننده اي بر عوامل ديگر داشته است.

اين عوامل به دو دسته داخلي و خارجي تقسيم مي‌شوند.

برخي از عوامل داخلي را مي‌توان مربوط به توليد دانست و تعدادي از آنها به سياستهاي اتخاذ شده ، ارتباط دارد. از عواملي كه به توليد مربوط مي‌شود مي‌توان از تنزل كيفيت توليد و افزايش قيمت تمام شده نام برد.اين امر باعث شده كه از قدرت رقابت فرش دستباف در بازارهاي جهاني كاسته شود.

در ايران توليد فرش برخلاف اكثر كشورهاي رقيب كه به صورت كارگاهي ودر قالب مجتمع‌ها انجام مي‌شود، به صورت تك بافي ( خانگي ) صورت مي‌گيرد.

هزينه توليد فرش در ايران در مجتمع‌ها به ميزان ‪ ۵۰‬درصد از هزينه توليد به صورت تك بافي بيشتر است و اين امر ناشي از پرداخت براي ايام تعطيلي ، عيدي و پاداش حق سنوات و پرداخت ‪ ۲۳‬درصد حق كارفرما بابت بيمه تامين اجتماعي است .

به علاوه توليدكنندگان به منظور دستيابي به حاشيه سود مورد نظر خود به كاهش هزينه توليد با استفاده از مواد اوليه نامرغوب از جمله پشم دباغي شده ، ابريشم نامناسب خارجي ، بكارگيري پلي استر و ...،اقدام مي‌كنند .

ورود توليدات با كيفيت پايين به بازارهاي جهاني باعث شده تا به نماد تجاري فرش دستباف كشور كه از دير زمان جايگاه خاصي را نزد خريداران داشته است ، خدشه وارد كند.
براساس مطالعه‌اي كه در مركز ملي فرش صورت گرفته، متوسط دستمزد ماهانه قاليبافان كشور در سال ‪ ۲۰۰۳‬ميلادي در ايران ‪ ۶۱‬دلار، در چين ‪ ۵۵‬دلار ، در پاكستان ‪ ۴۱‬دلار و در هند ‪ ۲۳‬دلار بوده است .

بالا بودن قيمت تمام شده فرش دستباف ايران در مقايسه با كشورهاي رقيب پاكستان و هند موجب شده تا قيمت متوسط هر كيلوگرم فرش دستباف ايران طبق آمار منتشره در سال ‪ ۲۰۰۳‬ميلادي برابر با ‪ ۲۶‬دلار باشد. در حالي كه متوسط قيمت فرش در كشورهاي پاكستان و هند به ترتيب هر كيلوگرم ‪ ۱۵‬دلار و ‪ ۹‬دلار اعلام مي‌شود .

از جمله عوامل داخلي ديگر مربوط به سياست‌هاي تجاري و ارزي متفاوت در مقاطع مختلف است.

برخي از اين سياست‌ها اثار مطلوبي بر رونق و ارتقاي صادرات داشته و برخي ديگر اثار نامطلوبي بر صادرات در اين بخش گذاشته است . به عنوان مثال مي- توان به سياست آزادسازي تجارت خارجي و رفع موانع صادراتي در ابتداي نخستين برنامه پنچ ساله توسعه اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي كشور اشاره كرد كه به رونق صادرات فرش كمك كرد.يامعرفي نرخ ارز شناوربراي كالاهاي صادراتي و واردات بدون انتقال ارز به همراه سياست‌هاي تكميلي ديگر در امر توسعه صادرات نقش موثر داشته است .

در دومين برنامه توسعه اقتصادي كشور ، سياستهاي صادراتي تغيير كرد. از جمله اين سياستها مي‌توان به سياست تثبيت نرخ ارز ، برقراري پيمان ارزي به ميزان ‪ ۱۰۰‬درصد و لغو مجوز واردات در مقابل صادرات اشاره كرد كه حاصل آن كاهش ‪ ۵۴‬درصدي ارزش صادرات فرش در سال ‪ ۱۳۷۴‬نسبت به سال قبل از آن شد و ارزش صادرات ان به ‪ ۹۸۰/۱‬ميليون دلار تنزل يافت.

اتخاذ سياست‌هاي مذكور نه تنها باعث كاهش ارزش صادرات شد، بلكه موجب شد تا ارزش صادرات كمتر از مقدار واقعي اظهار شود تا تمام درآمدهاي ارزي به سيستم بانكي ، تحويل نشود.

از جمله عوامل خارجي موثر در كاهش صادرات در سالهاي اخير مي‌توان به كاهش تقاضاي فرش دسبتاف در بازارهاي جهاني به دلايل متعدد از جمله ظهور كالاهاي اساسي جانشين فرش دستباف باقيمتهاي نسبي ارزان،ركوداقتصادي جهان و بيكاري و كاهش درآمدهاي ناشي از آن اشاره كرد .

متمركز بودن بازارهاي صادراتي و تاثير منفي آن بر ارزش صادرات از عوامل خارجي ديگر است .

از جمله اثار منفي متمركز بودن بازار فرش مي‌توان به شكستن قيمت‌ها به علت رقابت ناسالم تعدادي از صادركنندگان در يك بازار يا چند بازار محدود اشاره كرد كه با اشباع بازار مذكور صادركنندگان به‌منظور جلوگيري از راكد ماندن سرمايه خود به قيمت شكني يا رقابت ناسالم اقدام مي‌كنند .

همچنين ركود اقتصادي كشورهاي عمده واردكننده فرش مي‌تواند صادرات فرش كشور را تحت تاثير قرار دهد. علاوه بر اين برخي از عوامل بازار تشكيل اتحاديه‌هاي اقتصادي و تجاري مي‌باشند و با وضع تعرفه‌ها مانع ورود كالاهاي صادراتي كشورهاي غير عضو اتحاديه مذكور مي‌شوند.

به عنوان مثال اجراي طرح تعرفه‌هاي ترجيحي بازار مشترك كه از سال ‪۱۹۹۶‬ شروع شد ،موجب گرديد تا كشورهاي درحال توسعه نتوانند از مزاياي اين تعرفه -ها بهرمند شوند .

افزايش رقابت پذيري در بازار جهاني از ديگر عوامل خارجي است كه با روند آزادسازي تجارت خارجي در سالهاي اخير به علت با صرفه‌بودن صنعت فرش براي كشورهاي رقيب به ويژه هند وپاكستان به‌دليل ارزان بودن نيروي كار، استفاده از تعرفه‌هاي ترجيحي ، مشابه‌سازي و تقليد و تبليغات و پيگيري راهبردهاي نفوذي در بازارهاي جهاني و حمايت دولت آنها از قاليبافان روند رو به رشدي داشته است .

از ويژگي‌هاي رقابت پذيري اين است كه ضمن ارتقاي كيفيت ، قيمت نيز كاهش مي‌يابد اين مساله باعث شده كه درسالهاي اخير سهم كشور ما از صادرات جهاني فرش و سهم كشورهاي رقيب افزايش يابد .

عامل خارجي ديگر كه در كاهش صادرات فرش نقش داشته است ،نبود تبليغات كافي و فقدان راهبرد نفوذي بازار است . تبليغات به صورت مختلف نقش مهمي در معرفي فرش دستباف در بازارهاي جهاني دارد . در برخي كشورها از جمله هند دولت صندوقي را براي تبليغات و بسط بازارهاي جديد تشيكل داده‌است، اگر ما امروز در كشور خود براي گسترش بازار برنامه‌ريزي نكنيم، درآينده بدون ترديد كاهش بيشتر صادرات فرش دستباف را تجربه خواهيم كرد .

ديدگاه شما درباره اين مطلب چيست ؟