اصل تشویق و تنبیه در مدیریت علوی

کنفرانس کامل در مورد مدیریت علوی

 دوشنبه 21/8/86 ساعت 4 سمعی بصری 35 دانشگاه امام رضا(ع)

مكانيزم ساختاري كه هر سازماني براي برانگيختن يا قدرداني از كاركنانش ايجاد مي‌نمايد ، سيستم پاداش (Reward System ) ناميده مي‌شود . در اين سيستم كه در اكثر سازمانهاي بزرگ امروزي وجود دارد ، عملكرد هر فرد مشخص گرديده و مورد ارزيابي دقيق قرار مي‌گيرد و سپس در صورت رشد و پيشرفت مورد تشويق و تقدير قرار مي‌گيرد . پاداشهاي عمده در بيشتر سازمانها ، جبران خدمات ، ترفيع ، ارتقاء ، مزايا ، پاداش مالي و يا گرفتن پست و مقام مي‌باشد كه هر يك از اين پاداشها ، مي‌تواند بر روي نگرشها ، رفتارها و انگيزه‌هاي افراد تأثير بگذارد . اصولاً اگر مدير بخواهد بر مبناي اصل انصاف و عدالت حركت كند ، نمي‌تواند به عملكرد همه كاركنان به طور يكسان بنگرد و تلاشها و كوششهاي برخي كاركنان مبدع و خلاق و احياناً سستيها و كم‌كاريهاي برخي ديگر را ناديده بگيرد .

خداوند متعال نيز در كتاب ارزشمند قران ، بارها به اين نكته اشاره فرموده است كه خوب و بد يكسان نيستند و بايد بين آنها تفاوت قائل شد . از جمله در آيات زير :

ـ بگو اي پيامبر ، آيا كور و بينا با هم مساويند ؟[1][1]

ـ بگو اي محمد ، پليد و پاكيزه يكسان نيستند ؟[2][2]

ـ اصحاب جهنم و اصحاب بهشت يكسان نيستند ؟ [3][3]

ـ خداوند مجاهدان را بر نشستگان برتري داده است .[4][4]

ـ آيا تاريكيها و روشنايي را مساوي مي‌داني ؟[5][5]

ـ آيا كساني كه مي‌دانند با كساني كه نمي‌دانند ، برابرند؟[6][6]

چنانچه ملاحظه مي‌شود ، خداوند در اين آيات ،يك نوع مرز بندي بين افراد شايسته و افراد ناشايست ايجاد نموده است و آنان را از يكديگر متمايز ساخته است .

امام علي (ع) نيز اين نكته دقيق مديريتي و تربيتي را در دستورالعمل معروف خود به مالك اشتر گنجانده و مي‌فرمايد : « اي مالك ، هرگز نبايد نيكوكار و بدكار در نزد تو يكسان باشند كه همانا چنين حركتي ، نيكوكاران را در نيكي كردن ، بي رغبت و تبهكاران را به بدكاري وا مي‌دارد . بلكه با هر كدام از آنان ، متناسب با آنچه انجام داده‌اند ، برخورد نما »[7][7] .

از اين رهنمود ارزشمند امام ، چند نكته مهم مديريتي به دست مي‌آيد :

1- تشويق و تنبيه ، لازمه مديريت و زمامداري است .

2- تفاوت گذاشتن در مديريت اصل است اما تبعيض قائل شدن ممنوع .

3- ترك تشويق و تنبيه سبب بي رغبتي نيكوكاران(كاركنان كوشا و مُجِدّ) و جسور شدن بدكاران(كاركنان سست و كم كار)مي‌گردد .

4- در اثر ترك تنبيه و تشويق ، كاركنان به سستي و كاهلي گرايش مي‌يابند .

5-  تشويق و تنبيه بايد متناسب با عمل انجام شده باشد .

در اين مورد ، حضرت در جاي ديگري مي‌فرمايند: « خطاكار را متناسب با جرمي كه انجام داده ، مجازات كن نه آن سان كه از حد بگذرد»[8][8].

از سوي ديگر ، انسان فطرتاً طالب جلب توجه و احترام است و نياز به قدرشناسي از سوي ديگران دارد و اين اصل طلايي مديريت كه :

« هر رفتاري تشويق و پاداش به دنبال داشته باشد ، تثبيت مي‌گردد » نيز ناظر به همين ويژگي انسان است . لذا خداوند پيامبران را با سلاح تبشير و انذار برانگيخت[9][9]و خود نيز در آيات متعددي در قران به توصيف نعمتهاي معنوي و مادي بهشت و مجازاتها و عذابهاي جهنم پرداخته است تا تشويقي باشد براي حركت انسانها به سوي نيكيها و اعمال صالح و پرهيز و دوري از بديها و زشتيها .

ائمه معصومين سلام ا… عليهم اجمعين نيز همواره در اداره جامعه از اين دو اصل مهم بهره برده‌اند و از سلاح تبشير و انذار به خوبي استفاده نموده‌اند كه نمونه بارز آن را مي‌توان در دستورات و فرامين امام علي (ع) به واليان و فرمانروايان بلاد اسلامي جستجو كرد .

امام علي (ع) به مالك توصيه مي‌كند : « با تشويق و قدرشناسي ، خود را با افراد درستكار مرتبط كن خدمات صادقانه آنها را به ربان بياور و صريحاً قدرداني نما ، زيرا تحسين و حق‌شناسي ، افراد شجاع را در نيكوكاري برمي‌انگيزد و افراد تنبل را به خواست خداوند به تحرك وا مي‌دارد »[10][10].

در جاي ديگر در همين نامه خطاب به مالك مي‌فرمايد : « و اگر يكي از كارگزارانت ، دست به خيانت آلود و گزارش بازرسان تو نيز آن را تأييد كرد ، بدان اكتفا كن و بي درنگ خيانتكار را كيفر ده و از كارش بازخواست كن ، سپس او را به خواري كشان و داغ خيانت بر پيشاني او زن وحلقه ننگ و بد نامي بر گردنش آويز»[11][11].

چنانچه ملاحظه مي‌گردد ، امام همانگونه كه به تشويق كارگزاران و عوامل ساعي توجه و عنايت دارد به توبيخ و تنبيه عوامل خاطي و خائن نيز مُصّر است و آن را به شدت تأكيد مي‌كند .

روزي به امام خبر دادند كه شريح قاضي ، خانه‌اي به هشتاد دينار خريده است . امام به سرعت او را احضار نموده و خطاب به وي فرمود: « به من خبر دادند كه خانه‌اي به هشتاد دينار خريده‌اي سندي براي آن نوشته‌اي و گواهاني آن را امضاء كرده‌اند . اي شريح ، به زودي كسي به سراغت مي‌آيد كه به نوشته‌ات نگاه نمي‌كند و از گواهانت نمي‌پرسد تا تو را از آن خانه بيرون كرده و تنها به قبر بسپارد . اي شريح، انديشه كن كه آن خانه را با مال ديگران يا پول حرام نخريده باشي كه آن گاه خانه دنيا و آخرت را از دست داده‌اي.اما اگر هنگام خريد خانه ، نزد من آمده بودي ،‌ براي تو سندي مي‌نوشتم كه ديگر براي خريد آن به درهمي يا بيشتر ، رغبت نمي‌كردي . آن سند را چنين مي‌نوشتم : اين خانه‌اي است كه بنده‌اي خوار آن را از مرده‌اي آماده كوچ خريده است ، خانه‌اي از سراي غرور كه در محله نابود شوندگان و كوچه هلاك شدگان قرار دارد »[12][12].

آري ، اين برخورد قاطعانه و توبيخ‌آميز امام نسبت به قاضي القضات حكومت خود مي‌باشد . همچنين امام در نامه‌اي كه به مصقله بن هبيره شيباني ، فرماندار فيروزآباد مي‌نويسد ، چنين مي‌فرمايد : « خبر رسيد كه تو غنيمت مسلمانان را كه نيزه‌ها و اسبهاشان گرد آورده‌ و با ريخته شدن خونهاشان به دست آمده ، به اعرابي كه خويشاوندان تو هستند و تو را برگزيدند ، مي‌بخشي ! به خدايي كه دانه را شكافت و پديد‌ها را آفريد ، اگر اين گزارش درست باشد ، در نزد من خوار شده و منزلت تو سبك گرديده است . پس حق پروردگارت را سبك مشمار و دنياي خود را با نابودي دين آباد نكن كه زيانكارترين انساني . آگاه باش حقوق مسلماناني كه نزد من يا پيش تو هستند ، در تقسيم بيت المال مساوي است »[13][13].

ملاحظه مي‌گردد كه امام هم در تشويق كارگزاران ساعي و هم در توبيخ كارگزاران خاطي ، بسيار صريح و قاطع عمل مي‌نمودند . علاوه براين ، امام ، در تشويقها و توبيخهاي خويش ، اصول و ضوابط تشويق و تنبيه را نيز مراعات مي‌فرمود كه به برخي از آنها اشاره مي‌شود:

1- تشويق و توبيخ بايد متناسب با عملكرد فرد باشد .

امام در اين باره مي‌فرمايد : « خطاكار را متناسب با جرمي كه انجام داده ، مجازات كن »[14][14].

2- در تشويق و توبيخ بايد اعتدال را رعايت كرد .

امام مي‌فرمايد : « زياده‌روي در ملامت و سرزنش ، آتش لجاجت را شعله‌ور مي‌كند »[15][15].

3- تشويق و توبيخ بايد به موقع انجام گيرد .

امام (ع) به محض رسيدن اخبار از سوي بازرسان خويش ، فرمان تشويق يا توبيخ را صادر مي‌نمود .

4- تشويق و توبيخ بايد هماهنگ با معيارهاي ارزشي و كاري باشد .

 امام در اين باره مي‌فرمايد : « اگر كارمند تو نافرماني خدا را كرد ، او را تنبيه كن ولي اگر از شخص تو ( در امور شخصي و غير اداري ) نافرماني كرد ، او را ببخش »[16][16].

5- تشويق و توبيخ بايد عامل رشد و پيشرفت باشد نه وسيله انحطاط يا غرض‌ورزيهاي شخصي .

خداوند در قران خطاب به پيامبر اكرم (ص) مي‌فرمايد : « از اموال آنها صدقه دريافت كن تا بدينوسيله پاك شوند و زمينه رشد و پاكيزگي در آنها فراهم آيد و بر آنها درود فرست و دعا كن زيرا دعاي تو موجب آرامش خاطر آنهاست و خداوند شنوا و داناست »[17][17].

چنانچه ملاحظه مي‌گردد در اين آيه خداوند به پيامبرش دستور داده كه هر گاه مسلماني براي پرداخت زكات به تو مراجعه نمود ، تو بعد از دريافت زكات ، او را تشويق كن ( در حق او دعا كن ) زيرا اين تشويق تو مايه آرامش خاطر اوست .

منابع :

 1) سوره انعام – آيه 50 .

3) سوره حشر – آيه 20 .

4) سوره نساء – آيه 95 .

5) سوره رعد – آيه 16 .

6) سوره زمر – آيه 9 .

۷) نهج البلاغه – نامه 53 .

۸)نهج البلاغه – نامه 53 .

۹) سوره بقره – آيه 213 .

۱۰) نهج البلاغه – نامه 53 .

۱۱) همان منبع .

۱۲) نهج البلاغه – نامه 3 - ترجمه محمد دشتي .

۱۳) نهج البلاغه – نامه 43 – ترجمه محمد دشتي .

۱۴) نهج البلاغه – نامه 53 – ترجمه فيض .

۱۵) تحف العقول – ص 84 .

۱۶) غرر الحكم و درر الكلم – ص 205 .

۱۷) سوره توبه – آيه 103 .

 2) سوره مائده – آيه 100 . 

- آینده تداوم گذشته نیست،جنس آینده ازجنس گذشته متفاوت است.

- آن عواملی درگذشته موجب موفقیت شماشده است ،تضمینی برای موفقیت شمادرآینده نیست.

- برای ساختن آینده بایدچشم اندازروشن، اهداف دقیق وبینش متعالی داشته باشید.

- بی چاره ترین انسان کسی است که فاقد چشم انداز آرمانی و بینش در زندگی است.

- آينده خود را، خودتان شكل دهيد، وگرنه ديگري آن را برايتان شكل خواهد داد.

- اگر ندانی به کجا می روی، هر گز نخواهی دانست کی به آنجا می رسی.

- وقتی نمی دانی به کجا خواهی رفت، به هرطرف می خواهی برو !

- آینده مکانی نیست که آنجا میرویم،آینده جایی است که آنرا می سازیم.

- راههایی که به آینده ختم می شوند یافتنی نیستند،بلکه ساختنی اند بگونه ای که ساختن این راه ها هم آینده  و هم سازنده را بکلی دگرگون می کند.

- تصور ما از آینده، بیش از آنچه در گذشته، تجربه کرده ایم روی موفقیت ما اثر می گذارد.

- آینده از آن كساني است که براي لحظه هاي زندگي طرح و برنامه دارند.

- آینده از آن كساني است  که انتخاب مي كنند كجا باشند، كجا بروند، چگونه بروند و كدام راه را انتخاب كنند.

- آینده از آن كساني است كه تكليف خودشان را با زندگي خودشان تعيين مي كنند.

- آجر هاي باورهاي شما بناهاي آينده شما را خواهند ساخت.اگر اين آجر ها هوشمندانه ، محكم، متناسب، با ثبات و نظم وترتيب چيده شوند زيباترين آينده از آن شما است.

- محدوديت فقط ساخته ذهن ما است ، ما بيش از محدوديت هاي محيط محدود در باور هاي خودمان هستيم.

- هر چیز در جهان دوبار خلق می شود : اول در ذهن آدمی و دوم در روی زمین.

* منتظر بمان                اما معطل نشو

*  تامل کن                  اما توقف نکن

*  قاطع باش                 اما لجباز نباش

*  صریح باش              اما گستاخ نباش

*  بگو آری                 اما نگو حتماً

*  بگو نه                     اما نگو ابداً

قران كريم مسئوليت را امانت الهي تعريف مي نمايد و در كنار صفت تخصص و توانايي لازم براي انجام كار، شرط امانت داري را براي تصدي مقام لازم مي داند . اين موضوع در آيات 58 سورد نساء ، آيه 39 سوره نحل، آيه 26 سوره قصص و آيه 55 سوره يوسف مورد تاكيد قرار گرفته است .

مولاي متقيان حضرت علي بن ابيطالب (ع) نيز در نامه اي به نماينده و فرماندار آذربايجان (اشعث بن قيس ) مي فرمايند :"مديريت و حكمروايي براي تو طعمه نيست ، ولي آن مسئوليت در گردن تو امانت است و كسي كه از تو بالاتر است ، از تو خواسته است كه نگهبان آن باشي . و نيز ساير ويژگي ها و توانايي هاي مورد نياز مديران از ديدگاه حضرت علي (ع) در فرمان معروف ايشان به مالك اشتر قيد گرديده است كه شايد بتوان گفت دقيق ترين شرح شغل و شرايط احراز شغل از منظر مديريت ديني است . در اين فرمان حضرت علي (ع) خطاب به مالك اشتر مي فرمايند:

" افرادي با تجربه و باحيا را جستجو كن كه از خاندان صالح و پيشگامان در اسلام باشد، زيرا ايشان از نظر اخلاقي برجسته ترين و ازجنبه حيثيت قابل اعتماد ترين و كمتر به فكر طمع كاري بوده و در عواقب كارها باريك بين ترند.

درساير قسمتهاي نامه مي توان نكات ذيل را در انتخاب مديران مدنظر قرار داد: